ortoreksja

Ortoreksja – kiedy zdrowe odżywianie staje się obsesją. Objawy, test i leczenie

Ortoreksja to obsesja na punkcie zdrowego jedzenia, która prowadzi do niedoborów, lęku i izolacji. Poznaj 10 sygnałów ostrzegawczych, zrób test Bratmana, sprawdź, czym ortoreksja różni się od anoreksji, i dowiedz się, jak jeść zdrowo bez restrykcji oraz gdzie szukać pomocy.

W skrócie

Najważniejsze informacje w skrócie

Ortoreksja to obsesja na punkcie zdrowego odżywiania, w której jakość jedzenia staje się ważniejsza niż zdrowie, relacje i codzienne życie. Prowadzi do niedoborów, niedowagi, izolacji i przewlekłego lęku. Sygnały ostrzegawcze to rosnąca lista produktów „zakazanych”, poczucie winy po każdym odstępstwie i unikanie jedzenia poza domem; cztery lub więcej odpowiedzi „tak” w teście Bratmana to powód, by przyjrzeć się relacji z jedzeniem. Leczenie łączy psychoterapię poznawczo-behawioralną z opieką dietetyka klinicznego. Tekst dla kobiet, które coraz bardziej zaostrzają dietę.

Opracowanie: redakcja W kobiecym wydaniu

Ortoreksja to obsesja na punkcie zdrowego odżywiania: stan, w którym jakość jedzenia staje się ważniejsza niż zdrowie, relacje i codzienne życie. Nie jest to oficjalna jednostka chorobowa, ale specjaliści zaliczają ją do zaburzeń odżywiania, bo prowadzi do niedoborów, izolacji i przewlekłego lęku. Ostrzegawcze sygnały to sztywne listy produktów „dobrych” i „złych”, wyrzuty sumienia po każdym odstępstwie, unikanie spotkań ze względu na jedzenie i uzależnianie samooceny od tego, co się zjadło. Wyjaśniamy, jak rozpoznać ortoreksję u siebie, czym różni się od zdrowej troski o dietę i gdzie szukać pomocy.

Czym jest ortoreksja?

Termin ortoreksja (z greckiego orthos – prawidłowy, orexis – apetyt) wprowadził w 1997 roku amerykański lekarz Steven Bratman, autor książki „W szponach zdrowej żywności”. Sam przeszedł przez okres coraz bardziej restrykcyjnych diet, aż zauważył, że lęk przed „szkodliwym” jedzeniem rządzi jego życiem bardziej niż jakakolwiek choroba. Ortoreksja nie figuruje jako osobne rozpoznanie w klasyfikacjach ICD-11 ani DSM-5; lekarze kwalifikują ją zwykle do grupy „innych zaburzeń odżywiania”. Nie zmienia to faktu, że jej skutki są realne i podobne do skutków anoreksji.

Ważne rozróżnienie: zdrowe odżywianie samo w sobie nie jest ortoreksją. O zaburzeniu mówimy wtedy, gdy troska o jedzenie przynosi więcej cierpienia niż korzyści.

Objawy ortoreksji – sygnały ostrzegawcze

  1. Dzielisz produkty na „czyste” i „zakazane”, a lista zakazanych stale się wydłuża.
  2. Zjedzenie czegoś spoza listy wywołuje silne poczucie winy, wstyd, a czasem „karę” w postaci głodówki lub dodatkowego treningu.
  3. Planowanie, kupowanie i przygotowywanie posiłków zajmuje kilka godzin dziennie i wypiera inne zajęcia.
  4. Unikasz restauracji, imprez i spotkań, bo nie masz kontroli nad tym, co podadzą.
  5. Czytasz każdą etykietę i odrzucasz produkt z powodu jednego składnika, nawet gdy nie masz alergii.
  6. Jedzenie przestało sprawiać przyjemność; liczy się wyłącznie „wartość odżywcza”.
  7. Skrupulatnie liczysz kalorie, makroskładniki lub „punkty”, choć nie masz do tego medycznego powodu.
  8. Wydajesz na żywność ekologiczną i suplementy więcej, niż możesz sobie pozwolić.
  9. Czujesz wyższość lub litość wobec osób, które „jedzą byle co”.
  10. Twoja samoocena zależy od tego, jak „czysto” jadłaś danego dnia.

Pojedyncze zachowanie z listy nie oznacza choroby. Niepokój powinno budzić ich nagromadzenie oraz to, że utrzymują się miesiącami i utrudniają życie.

Ortoreksja a anoreksja i inne zaburzenia odżywiania

W anoreksji celem jest ilość: ograniczanie jedzenia, by schudnąć, przy zaburzonym obrazie własnego ciała. W ortoreksji celem jest jakość: jedzenie ma być „czyste”, naturalne i zdrowe, a waga początkowo nie ma znaczenia. W praktyce granica się zaciera. Kolejne eliminacje (cukier, gluten, nabiał, mięso, produkty przetworzone, tłuszcze) zawężają dietę tak bardzo, że dochodzi do niedowagi i niedoborów, a lęk przed jedzeniem zaczyna przypominać anoreksję. Ortoreksja bywa też etapem wychodzenia z anoreksji lub bulimii: „zdrowa dieta” staje się społecznie akceptowaną formą kontroli.

Kto jest szczególnie narażony?

  • Kobiety, na które presja idealnego ciała i „czystego” stylu życia w mediach społecznościowych działa najsilniej.
  • Osoby o cechach perfekcjonizmu, z wysoką potrzebą kontroli lub objawami obsesyjno-kompulsyjnymi.
  • Osoby z lękiem o zdrowie, po chorobie własnej lub bliskich, oraz z zaburzeniami lękowymi.
  • Osoby zawodowo związane z jedzeniem i ciałem: dietetyczki, trenerki, sportowczynie, instruktorki fitness, studentki kierunków medycznych.
  • Osoby, które śledzą wiele „fit” profili i regularnie stosują diety eliminacyjne bez wskazań lekarskich.

Test na ortoreksję – sprawdź siebie

Poniższe pytania nawiązują do kwestionariusza Bratmana. Odpowiedz szczerze „tak” lub „nie”:

  1. Czy myśli o zdrowym jedzeniu zajmują Ci więcej niż 3 godziny dziennie?
  2. Czy planujesz posiłki na wiele dni naprzód?
  3. Czy wartość odżywcza posiłku jest dla Ciebie ważniejsza niż przyjemność z jedzenia?
  4. Czy Twoja jakość życia spadła, odkąd „poprawiła się” jakość Twojej diety?
  5. Czy jesteś coraz surowsza wobec siebie w sprawach jedzenia?
  6. Czy poczucie własnej wartości rośnie, gdy jesz „zdrowo”?
  7. Czy rezygnujesz z potraw, które lubiłaś, na rzecz „właściwych”?
  8. Czy Twoja dieta utrudnia Ci jedzenie poza domem i oddala od bliskich?
  9. Czy odczuwasz winę po odstępstwie od zasad?
  10. Czy czujesz spokój i pełną kontrolę tylko wtedy, gdy jesz „prawidłowo”?

Cztery lub więcej odpowiedzi „tak” to sygnał, by przyjrzeć się swojej relacji z jedzeniem, a wynik powyżej sześciu wskazuje na wysokie ryzyko ortoreksji. Test nie zastępuje diagnozy specjalisty.

Skutki ortoreksji dla zdrowia i życia

  • fizyczne: niedobory białka, żelaza, wapnia, witaminy B12 i D, niedowaga, zaburzenia miesiączkowania, osłabienie odporności, spadek gęstości kości, problemy trawienne;
  • psychiczne: przewlekły lęk, natrętne myśli o jedzeniu, obniżony nastrój, poczucie winy, a w konsekwencji ryzyko depresji;
  • społeczne: izolacja, konflikty z rodziną, rezygnacja z podróży i spotkań, trudności w związku.

Jak leczy się ortoreksję i do kogo się zgłosić?

Ortoreksję leczy się tak jak inne zaburzenia odżywiania, w zespole:

  • psychoterapia poznawczo-behawioralna pomaga rozpoznać sztywne przekonania o jedzeniu, oswoić lęk przed „zakazanymi” produktami i stopniowo poszerzać dietę (ekspozycja);
  • dietetyczka kliniczna układa realny, elastyczny plan żywienia, wyrównuje niedobory i uczy, że pojedynczy posiłek nie decyduje o zdrowiu;
  • psychiatra włącza się, gdy współwystępuje depresja, zaburzenia lękowe lub obsesyjno-kompulsyjne;
  • lekarz rodzinny ocenia stan zdrowia: morfologię, żelazo, witaminę D i B12, hormony.

Pierwszym krokiem może być rozmowa z lekarzem rodzinnym lub konsultacja z psychologiem online. Do psychiatry w Polsce nie potrzeba skierowania.

Jak jeść zdrowo i nie popaść w obsesję?

  1. Zasada 80/20. Jeśli około 80% Twojej diety to pełnowartościowe produkty, pozostałe 20% nie ma znaczenia dla zdrowia, a ma ogromne znaczenie dla psychiki.
  2. Nie ma zakazanych produktów, są tylko proporcje i częstotliwość. Kawałek tortu na urodzinach przyjaciółki to element życia, nie porażka.
  3. Nie eliminuj bez powodu. Gluten, laktozę czy nabiał wykluczaj tylko po potwierdzeniu nietolerancji lub alergii przez lekarza.
  4. Ogranicz „fit” przekaz. Wyłącz profile, po których czujesz się winna, i sprawdzaj źródła diet cud.
  5. Jedz z ludźmi. Wspólny posiłek to jedna z najprostszych form profilaktyki zaburzeń odżywiania.
  6. Obserwuj emocje. Jeśli myśl o posiłku poza domem wywołuje lęk, to sygnał, że kontrola przejęła ster.

O tym, jak wprowadzać zdrowe nawyki bez presji i restrykcji, piszemy w tekście Dieta od poniedziałku – 5 wymówek, które sabotują zmianę.

Najczęstsze pytania o ortoreksję

Czy ortoreksja jest chorobą?

Ortoreksja nie ma własnego kodu w klasyfikacjach ICD-11 i DSM-5, ale specjaliści traktują ją jako zaburzenie odżywiania z pogranicza zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i lękowych. Jej skutki, takie jak niedobory, niedowaga, izolacja społeczna i przewlekły lęk, są realne i wymagają leczenia tak jak w anoreksji czy bulimii.

Jak odróżnić zdrowe odżywianie od ortoreksji?

Zdrowe odżywianie jest elastyczne: dopuszcza odstępstwa, nie wywołuje poczucia winy i nie przeszkadza w życiu towarzyskim. Ortoreksja jest sztywna: opiera się na rosnącej liście zakazów, wywołuje lęk i wstyd po każdym odstępstwie i sprawia, że jedzenie zaczyna rządzić planem dnia, relacjami i samooceną.

Jakie są pierwsze objawy ortoreksji?

Zwykle zaczyna się od eliminowania kolejnych grup produktów bez wskazań medycznych, godzin spędzanych na planowaniu posiłków i czytaniu etykiet oraz unikania jedzenia poza domem. Charakterystyczne jest też poczucie winy po zjedzeniu czegoś „niezdrowego” i uzależnienie nastroju od jakości diety.

Czym różni się ortoreksja od anoreksji?

W anoreksji chodzi o ilość jedzenia i masę ciała, a chorą napędza lęk przed przytyciem. W ortoreksji chodzi o jakość jedzenia i jego „czystość”, a napędza ją lęk przed szkodliwością produktów. Obie choroby mogą prowadzić do niedowagi i niedoborów, a ortoreksja bywa etapem poprzedzającym anoreksję lub następującym po niej.

Jak leczy się ortoreksję?

Podstawą jest psychoterapia poznawczo-behawioralna, która pracuje nad sztywnymi przekonaniami o jedzeniu i stopniowo poszerza dietę, oraz współpraca z dietetykiem klinicznym, który wyrównuje niedobory i układa elastyczny jadłospis. Psychiatra dołącza, gdy współwystępuje depresja lub zaburzenia lękowe.

Warto pamiętać

Zdrowa dieta ma być dodatkiem do dobrego życia, a nie jego celem. Jeśli zauważasz, że jedzenie zajmuje Ci coraz więcej myśli, a każde odstępstwo boli, porozmawiaj o tym z kimś bliskim i ze specjalistą, zanim restrykcje zabiorą Ci zdrowie i relacje. Więcej o emocjach, samoocenie i dbaniu o psychikę znajdziesz w naszym przewodniku po psychologii i relacjach. Przeczytaj także: Niska samoocena – do czego może prowadzić?, Jak obliczyć zapotrzebowanie na kalorie? oraz Witaminy – rodzaje, źródła i objawy niedoboru.

Autor: Klaudia Pieczykolan

O autorze

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

18 − dziewięć =